Eerst de relatie, dan de handeling: wat Gentle Teaching ons leert over mondzorg
En waarom één voetje soms genoeg is

Door Marjolein van Boxtel
Orthopedagoog, eigenaar Thomashuis Baarn, bestuurslid en trainer bij Gentle Teaching Nederland

De mond is neurologisch en evolutionair gezien een primair gebied. Nodig voor eten, ademen, geluid maken en intimiteit. Alles wat daar gebeurt wordt door ons brein razendsnel gescand op ‘veilig’ of ‘onveilig’. Komt er iemand in de buurt dan wordt automatisch het stress- en alarmsysteen getriggerd.

Voor onze bewoners is mondzorg begrijpelijkerwijs vaak een spannend onderdeel van de persoonlijke verzorging. Ga zelf maar eens na hoeveel controle je verliest als iemand anders regie heeft over hoe jouw tanden gepoetst worden. Iemand komt dicht in je persoonlijke ruimte, iemand die je van heel dichtbij ziet, voelt en ruikt. En dan moet je je mond opendoen en je overgeven terwijl je niet ziet wat er gebeurt. Je kan niet controleren hoe hard of zacht er gepoetst wordt. De tandenborstel en de smaak van tandpasta geven een enorme hoeveelheid aan zintuiglijke informatie. Geen wonder dat je dan je lippen op elkaar klemt, je probeert af te draaien of misschien wel gewoon volledig in paniek raakt.

Een behandeling bij de tandarts of mondhygiëniste is voor hen logischerwijs vaak een crime. Je wordt dan ook nog eens achterovergelegd op een stoel, een felle lamp op je gezicht, en een wildvreemde gaat in je mond roeren met enge instrumenten met een haak of hard geluid.

Met onze Wessel is het niet anders. Hij heeft autisme en een ernstige verstandelijke beperking. Een lange, mooie jongen die we snel overvragen en overschatten op basis van zijn voorkomen en zijn verbale mogelijkheden. Wessel kwam in 2022 voor het trekken van een tand en het plaatsen van een etsbrug bij tandarts Stephanie Philippen van de afdeling bijzondere tandheelkunde in het UMC Utrecht terecht. Wessel onderging twee keer een operatie, maar daarna was het gaan liggen in een tandartsstoel al helemaal niet meer vanzelfsprekend. Wessel klemde zijn lippen stijf op elkaar en schoot snel via faalangst in spanning die moeilijk te hanteren is bij zo’n grote lange jongen. We kozen ervoor bij het UMC onder behandeling te blijven en Wessel kwam bij mondhygiëniste Willemijn Querido in de stoel terecht.

In de afgelopen jaren heb ik Wessel steeds begeleid naar het UMC: vier keer per jaar naar Willemijn. En ik heb Gentle Teaching in actie gezien. Voor Wessel ben ik tijdens de behandeling steeds de belangrijke ander, het veilige anker. We babbelen op de Wessel-manier, we maken fysiek contact en ik houd zijn spanningsopbouw in de gaten. Ik sein Willemijn in wanneer iets te veel wordt en wanneer ik denk dat we nog even door kunnen.

Vanuit dat veilige kader heeft Willemijn stap voor stap een band met Wessel opgebouwd, zonder druk en zonder forceren. In het begin kon ze maar heel even bij de mond van Wessel in de buurt komen. Maar het gaat haar niet om het bereiken van het doel van het moment: een schone mond. Maar om in het moment bijdragen aan het grotere doel: eerst veiligheid, dan verbinding en pas daarna de handeling.

Ze zet haar leermiddelen zoals we ze bij Gentle Teaching kennen prachtig in. Haar mond en neus zijn verstopt achter een mondkapje, dus haar ogen moeten boekdelen spreken. Een rustige stem, lieve woorden, complimentjes over zijn mooie ogen. Haar handen doen nooit iets zonder aankondiging. Elk instrument mag Wessel eerst even goed zien en voelen op zijn hand. Ze is helemaal aanwezig, sterker nog: ze geniet zichtbaar van Wessel.

Wessel mocht ‘falen’, stoppen, spanning laten zien, zonder dat hij als lastig werd gezien. Zonder “even doorzetten” of “niet zo moeilijk doen”. Liever stoppen terwijl het bijna klaar is, dan doorduwen en het vertrouwen weer afbreken. Daardoor is bij Wessel langzaam het vertrouwen gegroeid en ik zie bij hem dat hij voelt “ik mag dit spannend vinden én ik kan het aan”.

Inmiddels heeft Wessel alleen nog maar af en toe mijn voet tegen de zijne nodig om te voelen dat ik er nog ben. In de behandelkamer is het een groot feest en er wordt wat af gegiecheld en gegrapt. “Willemijn, er zit een vliegje op je neus. TOET. Hahaha”. En ondertussen handelt Willemijn een hele sessie mondhygiëne van drie kwartier af.

De vorige keer kon tandarts Stephanie zelfs röntgenfoto’s maken van het ondergebit. Was dat spannend? Ja… Maar het is wel gelukt. Wat een overwinning.

In de zorg is continuïteit een ingewikkeld thema. We zijn nu zo ver dat we willen onderzoeken hoe overdraagbaar de behandeling van Wessel is. Daarom kiezen we nu bewust voor een experiment:

  • Wessel laten behandelen door dezelfde mondhygiëniste op een andere plek
  • Op de vertrouwde plek een andere begeleider meenemen
  • En onder leiding van de vertrouwde mondhygiëniste een andere mondhygiëniste het werk laten doen

Niet om te testen hoe ‘flexibel’ Wessel is, maar om zorgvuldig te onderzoeken wat overdraagbaar is en wat relationeel verankerd blijft.

Deze ervaring laat ons zien: zorg is geen trucje en vraagt niet enkel protocol. Zorg is relatie.

💙 Gentle Teaching in de praktijk.

Met dank aan Stephanie Philippen en Willemijn Querido van de afdeling bijzondere tandheelkunde van het UMC Utrecht. Hun naam en de foto van Willemijn worden gebruikt met hun toestemming, en de toestemming van het UMC Utrecht.

De naam van Wessel en de foto worden gebruikt met toestemming van zijn wettelijk vertegenwoordiger.